فردوس حسین نژاد

سوررئالیسم یا فرا واقع گرایی ، جنبشی است ادبی و هنری که پس از جنگ جهانی اول در حوالی سال 1920 پدید آمد . عده ای از شاعران و نقاشان به رهبری آندره برتون گرد هم آمدند؛ اغلب این هنرمندان قبلا جزو فعالان دادائیسم بودند و همان روحیه دادا بر آنان حاکم بود با وجود این ، سوررئالیست ها با خشونت بر ضد نیهیلیسم ِ دادا قیام کردند. سوررئالیسم معتقد به تجسم آزادانه و صادقانه ی فرآورده های ذهن است ، بی آنکه عقل و منطق و عرف و آداب و رسوم تغییری در آن ایجاد کند.

سوررئالیسم در درجه ی اول عصیان است . این عصیان هوس روشنفکرانه نیست، بلکه برخوردی است تراژیک بین قدرت های روح و شرایط زندگی .

ظهور سوررئالیسم در کشور دکارت و ولتر ، در سرزمینی که در قید فلسفه های مجرد، هنر های کلاسیک ، تفکر بورژوایی و اقتصاد کارگری است پدیده ای خارق العاده است. سوررئالیسم ، تنها انقلاب فکری و هنری نیست بلکه انقلابی اجتماعی و به ویژه آزادی کامل بشریت است. می توان گفت که نطفه ی همه ی سوررئالیسم در این جمله نهفته است ؛ آندره برتون به مناسبت های گوناگون بیان می کند:" من که مطلقا ناتوانم از اینکه سهمی در تعیین سرنوشتی که برایم مقدور شده است داشته باشم .. .از اینکه هستیم را با شرایط مضحک همه ی هستی های دیگر تطبیق دهم خودداری می کنم! "

از سال 1921 تا 1960 گروه سوررئالیسم بیانه های دادند و در آن ها به مانیفست خود اشاره کردند و در این میان تاثیر بسیاری در شعر  رمان و نقاشی و سینما و هنر های دیگر گذاشتند.

تاثیر سورئالیسم بر شعر

برای شاعر که امر شگفت را از خلال واقیعت مشاهده می کند. همه ی دنیا می تواند رنگ شعر به خود بگیرد: آگهی ها، اعلان ها و قطعات بریده ی روزنامه که به طور تصادفی کنار هم چیده شود، تشکیل شعر می دهند. به گفته ی تریستان تزارا: " می توانی شاعر باشی بی آن که حتی یک بیت شعر گفته باشی ... نوعی کیفیت شعری ، در کوچه ، در یک صحنه ی خرید و فروش ، یا هر جای دیگری و جود دارد." شاعر سوررئالیست دقیقا الهام یافته است .

آندره برتون چنین نقل می کند:"سن پل رو هر روز وقتی می خواست بخوابد در خانه اش در کاماره لوحه ای آویزان می کرد که روی آن نوشته بود:" شاعر مشغول کار است."

به عقیده ی سوررئالیست ها شعر می تواند از رمان های سیاه، از قصه های پریان برای اشخاص بالغ الهام بگیرد که رهاورد آن" ترس ، جاذبه ی غرابت ، تصادف و بخت و ذوق تجمل "  است .  بروز این غرایز واپس زده ی انسان ، شاید او را از نگرانی علاج ناپذیرش نجات دهد . همان طور که ژرژ هونیه گفته است ، سوررئالیسم سبب شده است که شعر قدم بلند به جلو بردارد : " شعر از ادبیات و می توان گفت از روی کاغذ به دورن زندگی لغریده است . شعر دیگر هنر نیست ، حالت روحی نیست ، بلکه خود زندگی و خود روح است. شعر ادراک و احساس است ، کاربرد حواس و خاصه حس ششم است ،  روش شناخت است. "

برای آندره برتون و پل الوار ، شعر می تواند چنین تعریف شود : " کوششی برای بازنمایی یا بازگرداندن چیزها یا چیزی که زبان ملفوظ می خواهد درهر آنچه از ظاهر زندگی یا طرح فرضی دارد، از طریق فریادها، اشک ها ، نوازش ها...یا مضمون ها بیان کند... این چیز...از نوع آن انرژی است که پاسخ به این سوال را که "چیست؟ " رد می کند.

در این موج لبریز، شخصیت شاعر ناپدید می شود... او به صورت انعکاس پیوند های جهانی و اهتزاز های اسرار آمیز جهان در می آید . آندره برتون می نویسد: " سال های سال به جریان سیل آسای نگارش خودکار امید بستم تااصطبل ادبیات را به کلی از فضولات پاک کنم .از این نظر اراده ی باز کردن همه ی آب بند ها بی هیچ شکلی اندیشه ی محرک سوررئالیسم است."

مطالعه ی آثار سوررئالیستی " نوعی انعطاف خاص ذهن را ایجاب می کند. خواننده باید از درک روشن نوشته در نگاه اول صرف نظر کند، بلکه نوشته را به چیزهای مختلفی که مصرانه از برابر چشمش می گذرند پیوند بدهد." با فراموش کردن همه ی آن چیز هایی که از فرهنگ ساختگی فرا گرفته است خواهد توانست ، خود را درامواج زندگی درونی غوطه ور کند.

در ادامه به معرفی برخی از شاعران دوره سوررئالیسم و نمونه های از شعر این دوره  می پردازم ...